Η ιστορία πάντως δεν αλλάζει και τα εγκλήματα των Τσάμηδων στη Θεσπρωτία κατά την περίοδο της γερμανικής Κατοχής, αλλά και νωρίτερα, αποτελούν ακόμη ανοιχτές πληγές. Η δε «γενοκτονία» τους, για την οποία οι «Τσάμηδες» προσέφυγαν και στο Δικαστήριο της Χάγης, όπου δεν αξιολογήθηκε καν η υπόθεση, είναι μεταγενέστερη «ανακάλυψη», κυρίως μετά την πτώση του κομμουνιστικού καθεστώτος.
Διέπραξαν θηριωδίες
Οι «Τσάμηδες» της Θεσπρωτίας συνεργάσθηκαν με τους Ιταλούς και τους Γερμανούς την περίοδο της Κατοχής. Τον Ιούλιο του 1942, υπό την καθοδήγηση του J. Dino, γαμπρού του τότε Αλβανού πρωθυπουργού S. Verlatsi, συγκρότησαν την K.S.I.L.I.A. («Αλβανικό Σύστημα Πολιτικής Διοικήσεως») με 14 τάγματα, έχοντας ως κύριο στόχο τους την εξολόθρευση του ελληνικού πληθυσμού στην περιοχή της Θεσπρωτίας, Μετά τη συνθηκολόγηση των Ιταλών το 1943, οι «Τσάμηδες» πέρασαν στο στρατόπεδο των Γερμανών.
Αποκαλυπτική έκθεση για τις εγκληματικές πράξεις των «Τσάμηδων» στη Θεσπρωτία κατά την Κατοχή, συνέταξε το 1948 ο τότε Διοικητής του Κέντρου Αλλοδαπών Ηπείρου, μοίραρχος Ε. Ζάκκας. Στην έκθεση αυτή υπάρχουν συντριπτικά στοιχεία που αποκαλύπτουν το μέγεθος της καταστροφής, η οποία συντελέστηκε στη Θεσπρωτία από τους «Τσάμηδες» στα χρόνια της Γερμανοϊταλικής κατοχής. Εξιστορούνται άγριες δολοφονίες, ακόμη και παιδιών και ηλικιωμένων, βιασμοί γυναικών, λεηλασίες, πυρπολήσεις. Και τονίζεται χαρακτηριστικά: «Γενικώς δεν έμεινε λίθος επί λίθου κατά το δη λεγόμενον»…
Απέτυχε η ένταξη
Πριν το 1940 είχαν γίνει αρκετές απόπειρες για γλωσσική, κοινωνική και πολιτισμική ένταξη των Μουσουλμάνων Τσάμηδων, αλλά προέκυπταν στους κόλπους τους εθνικιστικοί καιροσκοπισμοί από φερέφωνα ξένων συμφερόντων, καθώς και ύπουλες παρεμβάσεις, οπότε δεν προχωρούσε αυτή.
Ενδεικτικό είναι το γεγονός ότι απαντώντας στην αλβανοϊταλική προπαγάνδα, που είχε αρχίσει να καλλιεργείται, το 1934 Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι της Θεσπρωτίας διαδήλωσαν μαζί, στο μουσουλμανικό τέμενος των Φιλιατών, υπέρ των Ελλήνων της Αλβανίας, διαψεύδοντας τα περί καταπίεσης των «Τσάμηδων»! Αποτελούσαν δε μειοψηφία του συνολικού πληθυσμού του νομού. Το 1943 σε σύνολο 61.329 κατοίκων της Θεσπρωτίας οι 44.668 ήταν Έλληνες Χριστιανοί και οι 16.661 (δηλ. το 27%) Μουσουλμάνοι «Τσάμηδες».
Φυγή στην Αλβανία
Μετά την αποχώρηση των Γερμανών, οι «Τσάμηδες» συναισθανόμενοι τις συνέπειες από την συμπεριφορά τους στη διάρκεια της Κατοχής, αναζήτησαν προστασία στην Αλβανία. Όπως αναφέρεται σε καταγραφές, μεγάλος αριθμός «Τσάμηδων» μεταφέρθηκε προς τη γείτονα με γερμανικά μεταφορικά μέσα.
Οι φυγάδες κατηγορήθηκαν για αξιόποινες πράξεις και για συνεργασία με τις κατοχικές δυνάμεις. Το Ειδικό Δικαστήριο Δοσίλογων Ιωαννίνων, εξέδωσε μέχρι το 1948, χίλιες επτακόσιες και πλέον καταδικαστικές αποφάσεις εις βάρος των «Τσάμηδων», με ποινή για πολλούς εξ’ αυτών το θάνατο. Στη συνέχεια πραγματοποιήθηκε η απαλλοτρίωση και διανομή των περιουσιών τους, η οποία επιβλήθηκε από την ανάγκη εποικισμού των περιοχών, ενώ υλοποιήθηκε και η διαδικασία για την αφαίρεση της ιθαγένειας.
Τι ισχυρίζονται…
Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης της Αλβανίας από τους Χότζα και Αλία το ζήτημα των «Τσάμηδων» πέρασε ουσιαστικά στο περιθώριο. Θεωρήθηκαν συνεργάτες των Ιταλών και των Γερμανών και γι’ αυτό ένα μέρος τους μετακινήθηκε προς τα βόρεια της χώρας, στο Δυρράχιο, στο Φίερι και την Αυλώνα.
Μετά από μεγάλο διάστημα σιωπής, με την πτώση του κομμουνισμού στην Αλβανία το 1991, το ζήτημά τους επανήλθε στην επικαιρότητα και παραμένει ένα πρόβλημα, που ανακύπτει συχνά. Γενικά, οι «Τσάμηδες» προσπαθούν να ξαναγράψουν την ιστορία, τονίζοντας πως ουδέποτε συνεργάστηκαν με τους Γερμανούς ή τους Ιταλούς και πως έπεσαν θύματα της ελληνικής εκδικητικότητας, κάνοντας λόγο, περί «εθνοκάθαρσης».
