Του Σωτήρη Γιάκη
Η Θεσπρωτία πλησιάζει το όριο των 40.000 κατοίκων.
Δεν είναι απλώς αριθμός. Είναι προειδοποίηση.
Το 2011 η Περιφερειακή Ενότητα Θεσπρωτίας είχε 43.587 κατοίκους. Το
2021 είχε 40.804. Την 1η Ιανουαρίου 2025, σύμφωνα με τα νεότερα
εκτιμώμενα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, είχε υποχωρήσει στους 40.170.
Μέσα σε λιγότερο από δεκαπέντε χρόνια, χάθηκαν περίπου 3.400 άνθρωποι.
Σχεδόν 8% του πληθυσμού.
Αυτό δεν είναι στατιστική. Είναι πολιτική ευθύνη.
Όταν ένας τόπος χάνει ανθρώπους, δεν χάνει μόνο πληθυσμό. Χάνει ρυθμό.
Χάνει αγορά. Χάνει σχολεία. Χάνει γιατρούς. Χάνει οικογένειες. Χάνει την πίστη
ότι το μέλλον μπορεί να κατοικήσει εκεί.
Γι’ αυτό το πραγματικό ερώτημα για τη Θεσπρωτία δεν είναι ποια έργα θα
γίνουν.
Είναι ποιοι θα ζουν εδώ το 2035.
Πολλοί γνωρίζουμε παιδιά από κάθε γωνιά της Θεσπρωτίας με μεγάλα όνειρα.
Παιδιά που αγαπούν τον τόπο τους, αλλά δυσκολεύονται να φανταστούν ότι η ζωή
που ονειρεύονται μπορεί να χωρέσει εδώ.
Αυτό δεν είναι μομφή προς τα παιδιά. Ούτε προς τον τόπο.
Είναι ευθύνη δική μας.
Όταν τα παιδιά μας θεωρούν αυτονόητο ότι το μέλλον τους βρίσκεται αλλού, το
πρόβλημα δεν είναι τα όνειρά τους. Είναι ότι εμείς δεν έχουμε μεγαλώσει αρκετά
τον ορίζοντα της Θεσπρωτίας.
Το βλέπει κανείς στην Ηγουμενίτσα. Το βλέπει στους Φιλιάτες. Το βλέπει στην
Παραμυθιά. Το βλέπει στις παράκτιες κοινότητες και στα χωριά της ενδοχώρας.
Υπάρχουν παιδιά. Υπάρχουν μεγαλύτεροι άνθρωποι. Υπάρχουν όσοι έχουν ήδη
σταθεροποιηθεί επαγγελματικά.
Αλλά η κρίσιμη ηλικία - οι νέοι 18 έως 35 ετών - είναι λιγότερο ορατή απ’
όσο θα έπρεπε.
Και όταν λείπει αυτή η ηλικία, ένας τόπος δεν χάνει απλώς εργατικά χέρια.
Χάνει κοινωνική πυκνότητα. Χάνει παρέες, συνεργασίες, ιδέες, δεσμούς,
επιχειρήσεις, οικογένειες. Χάνει το αυτονόητο περιβάλλον μέσα στο οποίο ένας
νέος άνθρωπος μπορεί να χτίσει ζωή.
Η νέα γενιά χρειάζεται νέα γενιά γύρω της.
Δεν μένει κανείς σε έναν τόπο μόνο επειδή υπάρχει μια θέση εργασίας. Μένει
όταν έχει ανθρώπους της ηλικίας του. Όταν μπορεί να συναναστραφεί, να
συνεργαστεί, να δημιουργήσει, να επιχειρήσει, να χτίσει δεσμούς και προοπτική.
Χρειάζεται δουλειά.
Αλλά χρειάζεται και ζωή.
Αυτό είναι το νέο στοίχημα της ελληνικής περιφέρειας.
Οι περιοχές δεν ανταγωνίζονται πλέον μόνο για έργα. Ανταγωνίζονται για
ανθρώπους: οικογένειες, γιατρούς, εκπαιδευτικούς, επαγγελματίες,
επιχειρηματίες, νέους που έφυγαν και μπορούν να επιστρέψουν.
Η Θεσπρωτία δεν είναι εξαίρεση. Είναι προειδοποίηση.
Όποιος τόπος δεν κρατά ανθρώπους, αργά ή γρήγορα χάνει και τη δύναμη να
διεκδικεί.
Και εδώ υπάρχει ένα τραύμα που δεν πρέπει να κρύβεται.
Η Θεσπρωτία έχασε την τριτοβάθμια παρουσία της στην Ηγουμενίτσα.
Δεν ήταν απλώς εκπαιδευτική απώλεια. Ήταν απώλεια φοιτητών, καθημερινής
κίνησης, νεανικής ηλικίας, επιστημονικής παρουσίας, πολιτιστικής ενέργειας,
τοπικής οικονομίας και προοπτικής.
Ένας τόπος που χάνει την τριτοβάθμια εκπαίδευση χάνει έναν από τους
φυσικούς μηχανισμούς με τους οποίους ανανεώνει την κοινωνία του.
Άρα το ζητούμενο δεν είναι να κάνουμε μνημόσυνο στο παρελθόν.
Είναι να οργανώσουμε την επιστροφή.
Η Ευρώπη το έχει ήδη αναγνωρίσει. Μιλά για περιοχές που κινδυνεύουν να
εγκλωβιστούν σε παγίδα απώλειας ανθρώπινου δυναμικού: τόπους που χάνουν νέους,
επαγγελματίες, δεξιότητες, κοινωνική και οικονομική ενέργεια.
Η Ελλάδα έχει επίσης ανοίξει τη συζήτηση με ορίζοντα το 2035. Υπάρχει
εθνικό σχέδιο για το δημογραφικό. Υπάρχουν 50 Τοπικά Σχέδια Ανάπτυξης,
ένα για κάθε Περιφερειακή Ενότητα. Υπάρχει διαδικασία. Υπάρχει πλαίσιο. Υπάρχει
παράθυρο.
Αλλά το παράθυρο δεν μένει ανοιχτό για πάντα.
Τα Τοπικά Σχέδια Ανάπτυξης δεν είναι απλώς διοικητική διαδικασία. Είναι η
στιγμή όπου κάθε τόπος πρέπει να πει τι θέλει να γίνει την επόμενη δεκαετία.
Η Θεσπρωτία δεν έχει την πολυτέλεια να πάει σε αυτή τη διαδικασία με
γενικόλογες ευχές.
Πρέπει να πάει με σχέδιο.
Με αίτημα χρηματοδότησης.
Με εθνικούς και ευρωπαϊκούς πόρους.
Με δείκτες.
Με χρονοδιάγραμμα.
Με πολιτικό βάρος.
Το ζήτημα δεν είναι να γραφτούν έργα σε έναν πίνακα. Το ζήτημα είναι να
χρηματοδοτηθεί ένα σχέδιο που κρατά ανθρώπους.
Στέγη.
Τριτοβάθμια παρουσία.
Υγεία.
Σχολεία.
Επιστροφή νέων.
Λιμάνι με τοπική αξία.
Τουρισμός δώδεκα μηνών.
Πολιτισμός και δημόσια ζωή.
Αν η Θεσπρωτία δεν διεκδικήσει τώρα το δικό της σχέδιο, θα βρεθεί να
παρακολουθεί άλλη μια ευκαιρία να περνάει μπροστά της.
Και αυτή τη φορά, το κόστος δεν θα είναι απλώς χαμένα έργα.
Θα είναι χαμένοι άνθρωποι.
Αυτό είναι το Σχέδιο Θεσπρωτία 2035.
Όχι ευχολόγιο.
Πρόγραμμα.
Πρώτον: εκπαιδευτικός και ερευνητικός κόμβος στην
Ηγουμενίτσα.
Όχι άλλη τριτοβάθμια απουσία ως φυσιολογική κατάσταση. Οι εγκαταστάσεις της
Ηγουμενίτσας πρέπει να αποκτήσουν ζωντανό ρόλο: θερινά σχολεία, Erasmus, προγράμματα
γαλάζιας οικονομίας, υδατοκαλλιέργειες, παράκτιο περιβάλλον, τουρισμό,
πολιτισμό, διά βίου μάθηση, συνέδρια, εκπαιδευτικές δράσεις.
Φυσική παρουσία.
Νέοι άνθρωποι.
Φοιτητές. Ερευνητές. Κίνηση. Ζωή.
Δεύτερον: πρόγραμμα στέγης για όσους θέλουμε να
κρατήσουμε και να φέρουμε.
Δεν υπάρχει επιστροφή χωρίς σπίτι.
Στο Τοπικό Σχέδιο Ανάπτυξης Θεσπρωτίας 2035 πρέπει να ενταχθεί ειδικό
στεγαστικό πρόγραμμα, με εθνικούς και ευρωπαϊκούς πόρους: άδεια δημόσια και
δημοτικά κτίρια, κλειστές κατοικίες, ανακαίνιση, χαμηλό ενοίκιο, κίνητρο
μόνιμης εγκατάστασης για γιατρούς, εκπαιδευτικούς, νέους επαγγελματίες και
οικογένειες.
Τρίτον: πακέτο επιστροφής νέων επαγγελματιών.
Μικρές επιχορηγήσεις εγκατάστασης. Φορολογικά και ασφαλιστικά κίνητρα για
τα πρώτα χρόνια. Χώροι κοινής εργασίας σε Ηγουμενίτσα, Φιλιάτες και Παραμυθιά.
Σύνδεση με logistics, αγροδιατροφή,
υγεία, τουρισμό, ψηφιακή εργασία και γαλάζια οικονομία.
Αν θέλουμε νέους να επιστρέψουν, πρέπει να τους δώσουμε λόγο, χώρο και
ορίζοντα.
Τέταρτον: υγεία ως όρος παραμονής.
Το Νοσοκομείο Φιλιατών και η πρωτοβάθμια φροντίδα δεν είναι απλώς
υπηρεσίες. Είναι προϋπόθεση για να μείνουν οικογένειες και ηλικιωμένοι.
Χρειάζονται κίνητρα μόνιμης εγκατάστασης γιατρών, στήριξη στέγης, κάλυψη
απομακρυσμένων κοινοτήτων και δημόσιοι δείκτες επάρκειας.
Η υγεία δεν είναι απλώς κοινωνική πολιτική.
Είναι προϋπόθεση παραμονής.
Πέμπτον: σχολεία ως δείκτης ζωής.
Δεν μετράμε μόνο πόσα έργα προχωρούν. Μετράμε πόσα παιδιά γράφονται κάθε
χρόνο. Πόσες τάξεις κρατιούνται. Ποιες περιοχές κινδυνεύουν να αδειάσουν.
Όταν ένα σχολείο δυσκολεύεται να μείνει ανοιχτό, δεν χάνεται απλώς μια
εκπαιδευτική μονάδα.
Χάνεται εμπιστοσύνη στο μέλλον.
Έκτον: λιμάνι και τουρισμός με τοπική αξία.
Το λιμάνι της Ηγουμενίτσας δεν μπορεί να είναι μόνο πύλη διέλευσης.
Η διέλευση πρέπει να γίνει εγκατάσταση.
Η κίνηση πρέπει να γίνει αξία.
Το λιμάνι πρέπει να αφήνει δουλειές, υπηρεσίες, logistics,
επιχειρηματικότητα και προοπτική για νέους ανθρώπους.
Η τουριστική κίνηση δεν αρκεί να είναι εποχική. Πρέπει να γίνει ζωή δώδεκα
μηνών: εισόδημα, υπηρεσίες, προϊόντα, μικρές επιχειρήσεις, εργασία, πολιτισμός.
Δεν αρκεί να περνούν άνθρωποι από τη Θεσπρωτία.
Πρέπει να μένουν άνθρωποι στη Θεσπρωτία.
Έβδομον: δημόσια ζωή και κοινωνική πυκνότητα.
Για να μείνουν οι νέοι, δεν αρκεί μόνο η οικονομία. Χρειάζεται δημόσια ζωή.
Χώροι συνάντησης. Πολιτισμός. Αθλητισμός. Γνώση. Σύλλογοι. Εμπειρίες. Συλλογική
ταυτότητα.
Η εστίαση και η καθημερινή κοινωνικότητα έχουν τη σημασία τους. Αλλά δεν
μπορούν να είναι ολόκληρος ο ορίζοντας μιας νέας γενιάς.
Όχι μόνο εισόδημα.
Ταυτότητα.
Όλα αυτά - εκπαίδευση, εργασία, υγεία, σχολείο, λιμάνι, τουρισμός,
πολιτισμός - δεν είναι ξεχωριστά κεφάλαια.
Είναι οι προϋποθέσεις για να μπορεί ένας νέος άνθρωπος να πει: μένω.
Από εδώ και πέρα, η παρατήρηση δεν αρκεί.
Η Θεσπρωτία δεν μπορεί να πλησιάζει το όριο των 40.000 κατοίκων και να
μένει σε λογικές που απλώς παρακολουθούν τη φθορά.
Η επόμενη δεκαετία δεν θα συγχωρήσει την αδράνεια.
Το ερώτημα είναι καθαρό:
Θα συνεχίσουμε να επενδύουμε την ελπίδα μας στην απλή διαχείριση της
φθοράς;
Ή θα οργανώσουμε μια νέα δυναμική ώθηση για να κρατήσουμε ανθρώπους, ζωή
και προοπτική στον τόπο;
Αυτό δεν είναι ζήτημα αντιπαράθεσης.
Είναι ζήτημα ευθύνης.
Η Θεσπρωτία δεν κινδυνεύει επειδή δεν έχει δυνατότητες. Κινδυνεύει επειδή
μπορεί να χάσει την κρίσιμη μάζα ανθρώπων που χρειάζεται για να τις
αξιοποιήσει.
Αν χαθεί αυτή η δεκαετία, δεν θα χαθεί απλώς χρόνος.
Θα χαθούν άνθρωποι από τον τόπο.
Θα χαθούν νέες οικογένειες. Θα χαθούν επαγγελματίες που δεν θα επιστρέψουν.
Θα χαθούν παιδιά που θα μάθουν από νωρίς ότι το μέλλον τους βρίσκεται αλλού. Θα
χαθεί η ευκαιρία να μετατρέψουμε τα πλεονεκτήματα της Θεσπρωτίας σε πραγματική
ζωή.
Η συζήτηση αυτή δεν είναι εναντίον κανενός.
Είναι εναντίον της αδράνειας.
Όσα έγιναν έχουν τη σημασία τους. Αλλά η επόμενη δεκαετία δεν θα κερδηθεί
με τις συνήθειες της προηγούμενης.
Οι περιοχές που θα αντέξουν δεν θα είναι απλώς εκείνες που θα εξασφαλίσουν
έργα.
Θα είναι εκείνες που θα κρατήσουν ανθρώπους.
Η Θεσπρωτία δεν ζητά λύπηση.
Έχει πλεονεκτήματα. Έχει ανθρώπους. Έχει θέση, ταυτότητα και δυνατότητες.
Αυτό που χρειάζεται είναι να αποφασίσει αν θα συνεχίσει να διαχειρίζεται τη
συρρίκνωση ή αν θα οργανώσει την ανατροπή της.
Με αυτοπεποίθηση. Όχι με μιζέρια.
Με σχέδιο. Όχι με αποσπασματικές κινήσεις.
Με στόχους. Όχι με ευχολόγια.
Με ανθρώπους στο κέντρο. Με δείκτες ζωής, όχι μόνο με πίνακες έργων.
Κάθε τόπος έχει μια στιγμή που πρέπει να αποφασίσει αν θα συνεχίσει όπως
πριν ή αν θα αλλάξει πορεία.
Για τη Θεσπρωτία, αυτή η στιγμή είναι τώρα.
Γιατί το μέλλον ενός τόπου δεν μετριέται μόνο σε ό,τι χτίζεται.
Μετριέται σε όσους μένουν, σε όσους επιστρέφουν, σε όσους δημιουργούν, σε
όσους αποφασίζουν ότι το μέλλον τους μπορεί να κατοικήσει εδώ.
Αυτό είναι το πραγματικό ερώτημα της Θεσπρωτίας για το
2035.
Και η απάντηση δεν μπορεί να περιμένει.
Σωτήρης
Γιάκης